Tabaczyński Tadeusz (1868–1938), urzędnik kolejowy, działacz narodowy, poseł na sejmy Rzeczypospolitej Polskiej.
Ur. 2 X w Faściszowej (pow. brzeski), był wnukiem Józefa Tabaczyńskiego (zob.), synem Julii z Tabaczyńskich (zm. 1918) oraz Czesława Aleksego (1836 – ok. 1868), dziedzica wsi Maniów i Borki, oficera armii austriackiej, w powstaniu styczniowym kapitana i dowódcy 2. komp. strzeleckiej w partii Andrzeja Łopackiego, rannego 22 IV 1863 w bitwie pod Stefankowem (pow. opoczyński).
T. uczęszczał do Wyższej Szkoły Realnej w Krakowie; był wtedy członkiem kółka literackiego, założonego przez Lucjana Rydla. W lipcu 1888 zdał maturę i podjął studia w Akad. Handlowej w Wiedniu; należał do zarządu tamtejszego Polskiego Akademickiego Stow. «Ognisko». Po studiach zamieszkał Krakowie; od r. 1891 pracował tu w kolejnictwie, a od r. 1902 w sekcjach rachunkowo-finansowych Dyrekcji Kolei Państw. Dn. 3 I 1894 został członkiem wydz. krakowskiego Kasyna Powszechnego. W l. 1904–6 odbył kursy techniczne przy Sztabie Generalnym w Wiedniu; od 22 I 1905 był ich wiceprzewodniczącym. W styczniu t.r. został wiceprezesem, a 28 I 1906 prezesem krakowskiego Tow. Wstrzemięźliwości «Eleuteria», propagującego ruch abstynencki; wchodził także w skład redakcji jego miesięcznika „Wyzwolenie” (od nr 1 z 1 I 1906). Był współzałożycielem powstałego w kwietniu t.r. Związku Urzędników Kolei Państw. w Krakowie oraz wydawcą i redaktorem naczelnym dwutygodnika „Nowy Kolejarz. Organ Galicyjskich Kolejarzy” (od r. 1907 – Związku Galicyjskich Kolejarzy «Samopomoc»).
Będąc sympatykiem ruchu chrześcijańsko-ludowego ks. Stanisława Stojałowskiego, T. w r. 1905 wstąpił do zawiązanego t.r. w Galicji Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego (SDN). W r. 1906 pełnił w nim obowiązki sekretarza Komitetu Miejskiego w Krakowie, a od r. 1909 członka Komitetu Wykonawczego i Komitetu Głównego. Dn. 9 VI 1907 wszedł w skład Zarządu Głównego Galicyjskiego Stow. Obrony Prawnej «Samopomoc», a w r.n. został członkiem Związku Ekonomicznego Urzędników, Profesorów i Nauczycieli w Krakowie. Należał do Zarządu Głównego krakowskiego Tow. Samopomocy Kolejowej i Urzędników Kolei oraz był prezesem Stow. Spożywczego Kolejarzy; w przemówieniu na wiecu w Jaśle 16 VII 1907 domagał się wprowadzenia języka polskiego jako urzędowego na kolejach w Galicji.
Od r. 1908 był T. czynny w Tow. Emigracyjnym w Krakowie. Działał w Tow. Szkoły Ludowej; w l. 1909–18 był rachmistrzem i członkiem Zarządu Głównego, a w l. 1911–14 także przewodniczącym krakowskiego Związku Okręgowego. Publikował artykuły w krakowskim narodowo-demokratycznym tygodniku dla wsi „Ojczyzna” i od nr 40 z r. 1909 do nr 7 z r. 1910 pełnił obowiązki jego redaktora odpowiedzialnego. Współpracował też z lwowskim dziennikiem o podobnej orientacji, „Słowo Polskie” oraz pismem dla ludu „Wieniec i Pszczółka”. W r. 1911 kandydował bez powodzenia z listy SDN do Rady Państwa w Wiedniu z okręgu Chrzanów–Jaworzno. W tym okresie zasiadał w Zarządzie Tow. «Straż Polska», a od grudnia t.r. działał w Organizacji Obrony Kresów Zachodnich (Sekcja Zachodnia Rady Narodowej we Lwowie). Należał do Tow. Gimnastycznego «Sokół» i opowiadał się za jego militaryzacją; od listopada 1912 współorganizował Sokole Drużyny Polowe. Po powołaniu przez SDN i Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe na zjeździe w Krakowie (21–22 IX 1913) Narodowego Związku Chrześcijańsko-Ludowego działał w jego Radzie Naczelnej i pełnił funkcje skarbnika, a następnie od 8 VII 1914 sekretarza. Był już w tym czasie członkiem tajnej Ligi Narodowej.
Po wybuchu pierwszej wojny światowej T. jako członek krakowskiego oddz. Centralnego Komitetu Narodowego brał udział w sierpniu 1914 w zbieraniu składek na Skarb Narodowy. Mając zdecydowane poglądy antyniemieckie (na posiedzeniu Ligi Narodowej w lipcu 1914 mówił, że «doczeka chwili, gdy Niemcy zbierać będą kości swoje po całej Europie»), był jednym z sygnatariuszy protestu z 28 III 1916 przeciw prowadzeniu rekrutacji do Legionów Polskich z obszaru Król. Pol. Po podpisaniu brzeskiego traktatu pokojowego przemawiał 11 II 1918 podczas antyaustriackiej manifestacji w Krakowie pod pomnikiem Grunwaldzkim. W Polskiej Komisji Likwidacyjnej był od 4 XI 1918 do 27 I 1919 zastępcą Naczelnika Wydz. Robót Publicznych; jako jej delegat dwukrotnie uczestniczył w Warszawie w rozmowach z premierem Jędrzejem Moraczewskim. Od 28 XI 1918 zasiadał w Radzie Miejskiej Krakowa.
W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1919 T. ze Stanisławem Rymarem stał na czele bloku wyborczego Związku Ludowo-Narodowego (ZLN) w zachodniej Małopolsce i z ramienia tego ugrupowania zdobył mandat w okręgu wyborczym nr 37 (Biała–Oświęcim–Chrzanów). Od 6 III t.r. zasiadał w Wydz. Politycznym klubu Związku Sejmowego Ludowo-Narodowego; był wiceprzewodniczącym komisji komunikacyjnej i przewodniczącym komisji do zbadania więzień i obozów dla internowanych, pracował też w komisjach ochrony pracy i skarbowo-budżetowej. W imieniu tej ostatniej złożył 13 VII 1920 projekt ustawy ujednolicającej nazwę stanowisk pracowników kolejowych. Dn. 7 V 1919 został wybrany do krakowskiego Wydziału ZLN, a w październiku t.r. do Rady Naczelnej ZLN. Podczas wojny polsko-sowieckiej w r. 1920 uczestniczył w organizowaniu kolejnictwa wojskowego na froncie północno-wschodnim. Od 4 V 1921 był członkiem Komitetu Obrony Górnego Śląska w Krakowie. W Sejmie przemawiał t.r. w sprawie przyjęcia ustawy o powołaniu Państw. Rady Kolejowej (15 IV) oraz ustawy o zaopatrzeniu w razie wypadku pracowników kolejowych w byłym zaborze austriackim (8 XI); zabrał też głos 18 XI w sprawie niewykonania przez rząd ustawy o inwalidach (z 18 III). Dn. 4 VIII 1922 złożył wniosek nagły w sprawie napadu bojówki PPS na zebranie Koła ZLN w Krakowie. W l. 1922–7 był ponownie członkiem Zarządu Głównego Tow. Szkoły Ludowej.
T. z ramienia ZLN został 5 XI 1922 wybrany na posła do Sejmu I kadencji z listy nr 8 Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej w okręgu nr 42 (Kraków). W Sejmie przystąpił do klubu parlamentarnego ZLN i pracował w komisjach budżetowej, komunikacyjnej i ochrony pracy; w l. 1924–6 był referentem w sprawie budżetu Min. Komunikacji. W r. 1923 wszedł w skład Rady Nadzorczej Spółdzielni Narodowej «Strzecha Polska» w Bielsku. Z ramienia Polskiego Tow. Emigracyjnego wyjechał w r. 1924 do Alzacji i Lotaryngii dla zbadania warunków życia polskiej emigracji zarobkowej, a w r. 1926 jako przedstawiciel klubu parlamentarnego ZLN udał się do Brazylii, by zorientować się, jakie są możliwości zatrudnienia polskich emigrantów na plantacjach kawy w stanie São Paulo; po tej ostatniej wizycie opublikował cykl artykułów Z podróży do Brazylii („Zorza” 1927 nr 1–18). Był członkiem delegacji sejmowej do Austrii i Francji, obserwującej funkcjonowanie ośmiogodzinnego dnia pracy w kolejnictwie. Należał do władz Krakowskiego Okręgu PCK i na walnym posiedzeniu w dn. 27–28 IV 1924 doprowadził do wyeliminowania z zarządu kandydatów lewicowych. W lipcu t.r. wszedł w skład Rady Przybocznej Komisarza Rządowego w Krakowie, powołanej w miejsce rozwiązanej 15 VII Rady Miejskiej i od 12 VIII zasiadał w jej klubie radnych ZLN. Dn. 21 XI 1924 otrzymał honorowe obywatelstwo m. Jaworzno. W l. 1924–5 uczestniczył w akcji wiecowej Narodowej Demokracji w Małopolsce i został wybrany do Rady Dzielnicowej i Rady Wojewódzkiej ZLN. Dn. 6 III 1927 wziął udział w Krakowie w zjeździe Dzielnicy Krakowskiej Obozu Wielkiej Polski. W trakcie działalności sejmowej złożył 22 interpelacje poselskie, dotyczące głównie spraw lokalnych. Po upływie kadencji poselskiej (28 XI t.r.) wrócił na krótko do służby kolejowej. Następnie zamieszkał w Zakopanem, gdzie należał do Tow. Tatrzańskiego. Dn. 3 X 1930 zrezygnował z funkcji radnego m. Krakowa. Ze względu na stan zdrowia przeniósł się w r. 1937 do Poznania. Zmarł tam 4 I 1938, został pochowany 7 I na cmentarzu Górczyńskim.
W zawartym w r. 1894 małżeństwie z Wilhelminą z Ilnickich (ur. 1870), członkinią komitetu redakcyjnego „Wyzwolenia”, sekretarzem zarządu Stow. «Eleuteria», działaczką Tow. Szkoły Ludowej, miał T. córkę Olgę (ur. 1896), lekarkę, od r. 1925 żonę Władysława Lipczyńskiego, oraz synów Stanisława (1901–1943), działacza Stronnictwa Narodowego, kierownika warszawskiego i katowickiego oddziałów Śląskich Zakładów Graficznych i Wydawniczych «Polonia», redaktora „Kuriera Poznańskiego”, w czasie drugiej wojny światowej działacza konspiracyjnej organizacji «Ojczyzna», kierownika Biura Zachodniego Delegatury Rządu RP na Kraj (do r. 1942), oraz Jana (1903–1961, zob.).
Kto był kim w Drugiej RP?; Mościcki–Dzwonkowski, Parlament RP 1919–27; PSB (Olpiński Karol); Wątor A., Słownik działaczy Narodowej Demokracji w Galicji, Szczecin 2008; – Bieniarzówna J. i in., Dzieje Krakowa, Kraków w latach 1918–1939, Kr. 1997; Brzoza C., Kraków między wojnami. Kalendarium 28 X 1918 – 6 IX 1939, Kr. 1998; Czosnowski S., Unia międzyparlamentarna. Jej powstanie, organizacja i działalność, Wil. 1926; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej, Londyn 1964; Molenda J., Piłsudczycy a narodowi demokraci 1908–1918, W. 1980; Myśliński J., Studia nad polską prasą społeczno-polityczną w zachodniej Galicji, W. 1970; Okołowicz J., Wychodźstwo i osadnictwo polskie przed wojną światową, W. 1920 s. 396; Przeniosło M., Polska Komisja Likwidacyjna 1918–1919, Kielce 2010; Tyszkiewicz A., Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926–1933, Kr. 2004; Wątor A., Narodowa Demokracja w Galicji do 1918 roku, Szczecin 2002; – Czwarty rok działalności Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego, Kr. 1913; Hrabyk K., Wspomnienia, „Roczn. Hist. Czasopiśm. Pol.” T. 8: 1969 z. 3 s. 391; Kirkor-Kiedroniowa Z., Wspomnienia, cz. III, Red. A. Szklarska-Lohmannowa, Kr. 1986; Rzepeccy, Sejm i Senat 1922–7, s. 278, 464, 469; Rzepecki, Sejm 1919, s. 192; Sikorski T., Wątor A., Korespondencja i papiery polityczne Jana Gwalberta Pawlikowskiego z lat 1904–1914, Radzymin–Szczecin 2014; Skład osobowy Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 20 stycznia 1920. Druk urzędowy nr 1551 (b.m.r.w.) s. 29, 34; Spraw. stenogr. Sejmu 1919–22; Spraw. stenogr. Sejmu 1922–39; Sprawozdanie Zarządu Głównego Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1914 i 1915, Kr. 1916; Szematyzmy Król. Galicji, 1898–1914; Trzynaste sprawozdanie Dyrekcji Wyższej Szkoły Realnej w Krakowie za r. szk. 1888, Kr. 1888; Witos W., Moje wspomnienia, cz. II, W. 1990; Zapomniane wspomnienia, Oprac. E. Kozłowski, W. 1981; – „Głos Narodu” (Wr.) R. 26: 1918 nr 80 (dot. matki); „Goniec Krak.” R. 6: 1923 nr 65, R. 7: 1924 nr 270, R. 9: 1926 nr 46; „Kur. Warsz.” R. 99: 1919 nr 44; „Kur. Wieczorny” R. 2: 1924 nr 167; „Mies. Tow. Szkoły Lud.” R. 1: 1901–7; „Nowa Reforma” R. 24: 1905 nr 20, R. 30: 1911 nr 157, R. 33: 1914 nr 190, 257; „Nowy Kolejarz” R. 6: 1907 nr 9, 15; „Słowo Pol.” R. 27: 1922 nr 174, 235, R. 30: 1925 nr 354 (dot. córki, Olgi); „Warsz. Dzien. Narod.” 1928 nr 5, 7; – Nekrologi z r. 1938: „Goniec Warsz.” nr 5, „Myśl Narod.” nr 3, „Polonia” nr 4751, „Polska Narod.” nr 4; – Arch. Narod. w Kr.: Spis ludności m. Krakowa z r. 1910, T. 9 nr 1629; B. Jag.: sygn. 7979 III (Rymar S., Pamiętnik).
Bibliogr. dot. Stanisława Tabaczyńskiego: Burzyński J., Spis pracowników Śląskich Zakładów Graficznych i Wydawniczych „Polonia” Spółka Akcyjna w Katowicach, „Kwart. Hist. Prasy Pol.” T. 27: 1988 z. 1 s. 105; Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939–1945, P. 1998; – Grabowski W., Polska administracja cywilna 1940–1945, W. 2003; Paczkowski A., Prasa polska 1918–1939, W. 1980; Pilch A., Studenci Krakowa w Drugiej Rzeczypospolitej, Kr. 2003.
Adam Wątor